Dimitrije Davidović – Tvorac Sretenjskog ustava i ključna ličnost srpske revolucije

Mnogi građani Srbije nisu upoznati sa mestom počinka čoveka koji je napisao jedan od najvažnijih pravnih akata u istoriji naše zemlje. Na Starom groblju u Smederevu, odmah pored crkve, nalazi se grob Dimitrija Davidovića – novinara, diplomate, državnika i tvorca Sretenjskog ustava. Ironično je da je ovaj čovek, koji je ostavio neizbrisiv trag u stvaranju moderne Srbije, poslednje godine života proveo usamljen, zaboravljen i daleko od političke moći.

Jedan od najvažnijih ljudi srpske revolucije

Nakon što je Srbija u prvoj polovini 19. veka izborila značajan stepen autonomije od Osmanskog carstva, otvorilo se ključno pitanje – kako urediti državu i ograničiti apsolutnu vlast kneza Miloša Obrenovića.

Među najobrazovanijim Srbima tog doba isticao se Dimitrije Davidović, bez koga bi političko i kulturno oslobođenje Srbije bilo nezamislivo.

Već tokom Prvog srpskog ustanka bio je jedan od predvodnika srpske kulturne elite u Beču, gde je zajedno sa istaknutim Srbima pomagao ustanicima i radio na očuvanju nacionalne svesti Srba u dijaspori.

U Beču je izborio i pokretanje „Novina Serbskih”, prvog značajnog srpskog lista koji je izveštavao o događajima na Balkanu iz srpske perspektive, promovišući srpsku kulturu i književnost.

Povratak u Srbiju i služba knezu Milošu

Nakon uspeha Drugog srpskog ustanka, Davidović se vratio u Srbiju kako bi doprineo izgradnji državnih institucija.

Knez Miloš ga je smatrao izuzetno sposobnim i obrazovanim, zbog čega mu je poveravao važne državne funkcije. Obavljao je diplomatske misije u Jedrenu i Carigradu, a kao popečitelj prosvete ostavio je posebno dubok trag.

Tokom njegovog mandata otvorene su brojne škole širom Srbije, a neumorno je radio na izdavanju knjiga i širenju obrazovanja među narodom.

Godine 1832. postao je urednik „Novina Srbskih”, tada jedinog masovnog sredstva informisanja u zemlji. Kroz novine je promovisao ideje modernizacije države, vladavine prava i približavanja evropskim političkim tokovima.

Sukob sa knezom zbog slobode mišljenja

Davidović je otvoreno zastupao prozapadnu orijentaciju Srbije i smatranje da država treba da vodi samostalniju politiku, što ga je vremenom udaljavalo od kneza Miloša i njegovog okruženja.

Istovremeno, suočavao se sa ličnim tragedijama – izgubio je gotovo sve najbliže članove porodice i ostao potpuno sam.

Za razliku od mnogih Miloševih saradnika koji su sticali bogatstvo političkim vezama, Davidović je svoj novac ulagao u škole, štamparije, književna društva i kulturne projekte.

Sretenjski ustav – vrhunac karijere i početak pada

Politička kriza dostigla je vrhunac početkom 1835. godine tokom Miletine bune, kada je Srbija bila na ivici građanskog sukoba.

Nakon pregovora između pobunjenih velikaša i kneza Miloša odlučeno je da Srbija dobije ustav koji bi ograničio samovolju vladara i uveo podelu vlasti.

Zadatak da napiše ovaj značajni dokument poveren je upravo Dimitriju Davidoviću.

Samo nekoliko nedelja kasnije nastao je Sretenjski ustav – jedan od najmodernijih evropskih ustava tog vremena. Inspirisan francuskim i američkim političkim idejama, predviđao je građanska prava, podelu vlasti i ograničenje apsolutne moći vladara.

Međutim, ova liberalna rešenja izazvala su negodovanje velikih sila Evrope.

Ustav koji je uplašio Evropu

Liberalni principi sadržani u Sretenjskom ustavu izazvali su oštre reakcije Beča, Petrograda i Carigrada, koje su videle Srbiju kao potencijalnu pretnju stabilnosti svojih interesa na Balkanu.

Zbog pritisaka velikih sila, ustav je brzo ukinut, a Davidović je izgubio politički uticaj.

Uprkos tome, njegov doprinos razvoju moderne srpske države ostaje neizbrisiv i predstavlja temelj savremenih ustavnih rešenja u Srbiji.